Etno/Bydgoszcz. Kolekcja etnograficzna Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy

Wśród prezentowanych obiektów znajdą się m.in. dzieła sztuki ludowej i nieprofesjonalnej, rzeźba, malarstwo, zdobnictwo, tkaniny, hafty, wyposażenie dawnych wnętrz wiejskich, narzędzia oraz przedmioty związane z tradycyjnymi rzemiosłami i codziennym życiem mieszkańców wsi. Celem wystawy jest pogłębienie wiedzy o dziedzictwie kulturowym Kujaw, Pałuk, Krajny, Kociewia, ziemi chełmińskiej, ziemi dobrzyńskiej, Borów Tucholskich i Kaszub. Szczególne miejsce w narracji wystawy zajmie Wanda Szkulmowska, znawczyni i animatorka kultury ludowej, której działalność oraz współpraca ze środowiskiem twórców miały znaczący wpływ na rozwój zainteresowania sztuką ludową i zachowanie pamięci o tradycjach regionu. Projekt uzupełnią działania edukacyjne i warsztaty prowadzone z udziałem twórców ludowych, umożliwiające odbiorcom bezpośredni kontakt z tradycyjnymi technikami rzemiosła i współczesnymi depozytariuszami kultury ludowej.

ma swój początek w 1895 r., kiedy Towarzystwo Historyczne Obwodu Nadnoteckiego w Bydgoszczy otrzymało zbiór obiektów z Kamerunu. Do lat 40. XX w. kolekcję rozwijano w kierunku pozaeuropejskim. Bydgoszcz w czasach zaborów, jako miasto przemysłowe z przewagą ludności niemieckiej, nie była miejscem sprzyjającym praktykowaniu ludowych tradycji oraz gromadzeniu zbiorów o tej tematyce. Dopiero w okresie międzywojennym organizowano w mieście nad Brdą spotkania na temat zwyczajów, przygotowania tradycyjnych potraw świątecznych,  przedstawienia muzyczne i teatralne oraz udostępniano wystawy prezentujące regionalne wyroby. W utworzonym 5 sierpnia 1923 r. Muzeum Miejskim eksponowano obiekty pochodzenia pozaeuropejskiego z kolekcji przejętej po Towarzystwie Historycznym. Już wtedy pojawiły się postulaty o zainteresowanie się lokalnym, ludowym dziedzictwem kulturowym. Podczas II wojny światowej część zbiorów uległa rozproszeniu i została utracona. Dokonano także kilku przekazów: w 1950 r. do Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, w 1968 r. do Muzeum Etnograficznego w Toruniu i w 1974 r. do Muzeum Okręgowego w Toruniu. Rozszerzenie działalności Muzeum w tematyce etnograficznej przyniosła w latach 70. XX w. współpraca z oddziałami zamiejscowymi: Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie, Pałucką Izbą Muzealną w Kcyni i Muzeum Borów Tucholskich w Tucholi, a w 1986 r. utworzenie Działu Etnografii. Pierwszymi kierowniczkami zostały Wiesława Wolna, a następnie Maria Flink-Huryn.

Oskar Kolberg (1814-1890) wymienił Bydgoszcz (i Fordon) w kontekście Kujaw nadwiślańskich i zapisał pieśni i przysłowia z tych okolic. Od 1948 r. w Rozgłośni Regionalnej Polskiego Radia w Bydgoszczy (obecnie Radio PiK) pracowała redaktor Anna Jachnina (1914-1996) – autorka tekstu piosenki Siekiera, motyka. Zrealizowała ponad 300 audycji poświęconych głównie twórcom ludowym Pomorza i Kujaw oraz ich sztuce. W mieście nad Brdą urodziła się Klara Prillowa (1907-1991) – twórczyni, działaczka społeczna, etnografka amatorka. Artystą działającym lokalnie był Kazimierz Walukiewicz (1922-1993). Wybitną osobowością stał się artysta nieprofesjonalny Teofil Ociepka (1891-1978), który związał się z Bydgoszczą. Szczególne, zasłużone miejsce dla naszego miasta zajmuje Wanda Szkulmowska (1931-2021), znawczyni i animatorka kultury ludowej, której działalność oraz współpraca ze środowiskiem twórców miały znaczący wpływ na rozwój zainteresowania sztuką ludową i zachowanie pamięci o tradycjach regionu.

Wyrazem zainteresowania tradycjami są liczne, różnorodne lokalne inicjatywy. Powstały zespoły pieśni i tańca, najpierw ZPiT „Ziemia Bydgoska” (1958), a następnie ZPiT „Płomienie” (1980), które wychowują i uczą folkloru kolejne pokolenia Bydgoszczanek i Bydgoszczan. W latach 1961-2008 w mieście nad Brdą działało Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, które wspierało regionalne tradycje m.in. przez wydawanie „Rocznika Kulturalnego Kujaw i Pomorza”. W Bydgoszczy przez wiele lat swoją siedzibę miał Oddział Bydgosko-Toruński Stowarzyszenia Twórców Ludowych (zał. 1988). Należy podkreślić także wkład Akademii Muzycznej w opracowanie i archiwizowanie nagrań. Kamieniem milowym okazało się powstanie i działalność Galerii Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej (1991) przy Kujawsko-Pomorskim Centrum Kultury. Uznaniem cieszy się trwający od kilkunastu lat festiwal „Ethniesy”, organizowany przez Miejskie Centrum Kultury, czy Jarmark Kujawsko-Pomorski. Warto podkreślić, że sztuka ludowa została uznana za jeden z obszarów kreatywności w ramach Sieci Miast Kreatywnych UNESCO, do której Bydgoszcz należy od 2023 r.

…po raz pierwszy prezentuje kolekcję Działu Etnografii MOB jako spójną całość. Obecnie zbiór liczy ponad trzy tysiące muzealiów (dodatkowo księgozbiór w muzealnej Bibliotece zawiera ok. 1500 książek i czasopism). Wśród prezentowanych obiektów znajdują się m.in. dzieła sztuki ludowej i nieprofesjonalnej, rzeźba, malarstwo, zdobnictwo, archiwalia, tkaniny, hafty, wyposażenie dawnych wnętrz wiejskich, narzędzia i przedmioty związane z tradycyjnymi rzemiosłami i codziennym życiem mieszkańców wsi oraz miasta. Ekspozycję uzupełniają działania  edukacyjne i warsztaty prowadzone z udziałem twórców ludowych, umożliwiające odbiorcom bezpośredni kontakt z tradycyjnymi technikami rzemiosła i współczesnymi depozytariuszami kultury ludowej.

Planowane jest poszerzenie zasobu o zbiory pozaeuropejskie, co stanowi nawiązanie do jeszcze przedwojennego planu rozwoju kolekcji. W Muzeum Historii Bydgoszczy przygotowywana będzie stała ekspozycja etnograficzna. Podjęto także działania mające na celu wpisanie praktyk,
zwyczajów i obrzędów związanych z miastem nad Brdą (w tym m.in. bydgoskim szyperstwem, gwarą bydgoską, Kanałem Bydgoskim) na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

• wernisaż wystawy: 17 września 2026, godz. 18.00
• kuratorki: dr Anna Kornelia Jędrzejewska, Alicja Leks
• współpraca: dr Gabriela Frischke
• aranżacja: Katarzyna Wolska
• produkcja wystawy: Łukasz Maklakiewicz
• realizacja: Adam Grzybowski, Romuald Tylkowski, Mateusz Dachowski
• oprawa graficzna: Beata Sawicka
• multimedia: Filip Horoszczuk
• promocja: Magdalena Niewęgłowska-Kardas
• korekta: Martyna Kurowska
• opieka nad wystawą: Joanna Batkowska, Jacek Falmur, Monika Bielak, Lucyna Walęza, Anastasiia Łysenko

17.09.2026, godz. 18.00 - 23.05.2027

Gmach Główny MOB, ul. Gdańska 4